بسمه تعالی

      گروه آموزشی ادبیات فارسی منطقه 11 برخود واجب و لازم دانسته با بهره گیری از منابع مختلف به منظور تکرار و همچنین تکمیل آموخته های قبلی همکاران عزیز و زحمت کش علاوه بر توضیح و تعریف آرایه های ادبی موجود در کتب درسی دوره راهنمایی مثال هایی متنوّع از آرایه های ادبی دیگر نیز که دانستن آنها بر هر کدام از دبیران محترم ادبیات به منظور تکرار و تمرین لازم و ضروری است در این جزوه گردآوری نماید .

        امیدواریم ما را از نقطه نظرات سازنده خود بهره مند فرمایید .

 نکاتی درباره آرایه های ادبی و انواع قالب های شعری و نثر

      برای آشنایی معلمان عزیز و یادآوری آرایه های ادبی و انواع قالب های شعر و نثر قالب ها و    نمونه هایی که در کتاب های درسی به کار رفته است به اختصار شرح می دهیم :

سخن ادبی :

    مقصود اصلی از سخن ادبی آن است که منظور خود را به بهترین وجه بفهمانیم و در روح شنونده مؤثر باشد چندان که روح او را برانگیزاند تا حالتی را که منظور اوست از غم و شادی و مهر و کین و رحم و عطوفت یا خشم و عتاب در وی ایجاد کند .

 نظم :

      درلغت به معنی به هم پیوستن و در رشته کشیدن دانه های جواهر ، در اصطلاح سخنی است که دارای وزن و قافیه باشد.

 قافیه :

       کلمات آخر اشعار که حرف اصلی آنها یکی باشد و آن حرف را در اصطلاح رَویّ می گویند .

مانند :                دل ، گِل                     مایل ، حاصل

درصورتی که یک کلمه عیناً در آخر اشعار تکرار شود آنها را ردیف و کلمه پیش از آن را قافیه می گویند. 

مثال :        غمت در نهانخانه دل نشیند                 به نازی که لیلی به محمل نشیند

 نثر :

       در لغت به معنی پراکندگی و پراکندن ، اما در اصطلاح سخنی است که مقیّد به وزن و قافیه نباشد .

 نثر مسجّع :  

      آن است که جمله های قرینه ، دارای سجع باشد . سجع در نثر به منزله قافیه است در شعر . در صورتی که به سجع مقیّد نباشد آن را مُرسَل ، یعنی آزاد و خالی از قید سجع می گویند . و بهترین آن نثر مسجّع فارسی  ،کتاب گلستان سعدی است .

 انواع شعر فارسی

     انواع شعر فارسی عبارت است غزل ، قصیده ، رباعی ، دو بیتی ، قطعه ، مثنوی ، مسمّط ، ترکیب بند ، ترجیع بند ، مستزاد و غیره

 غزل :

          در اصطلاح شعرای فارسی ، اشعاری است بر یک وزن و قافیه که حدّ معمول و متوسط آن ما بین پنج تا دوازده بیت باشد و گاهی بیش تر از آن و به ندرت به نوزده بیت برسد .

مثالی از غزل حافظ :

زلف آشفته و خوی کرده و خندان لب و مست           پیرهن چاک و غزل خوان و صراحی در دست

نرگسش عربده جوی و لبش افسوس کنان                 نیم شب دوش به بالین من آمد بنشست

سر فرا گوش من آورد و به آواز حزین                       گفت ای عاشق دیرینه من ، خوابت هست

عاشقی را که چنین باده شبگیر دهند                       کافر عشق بود گر نشود باده پرست

برو ای زاهد و بر دُرد کشان خرده مگیر                    که ندادند جز این تحفه به ما روز الست

آنچه او ریخت به پیمانه ما نوشیدیم                         اگر از خمر بهشت است ، و گر باده مست

خنده جام می و زلف گره گیر نگار                           ای بسا تو به که چون توبه حافظ بشکست

 قصیده :

           شعری است که بر یک وزن و قافیه با مطلع مُصّرع و مربوط با یکدیگر درباره موضوع و مقصود و معین از قبیل مدح پادشاه و تهنیت عید و فتح نامه جنگ و شکایت و مرثیه و مسایل اخلاقی و غیره  باشد ، و شمار ابیاتش حد متوسط ما بین بیست تا هفتاد و هشتاد بیت باشد . کاهش و افزایش تعداد ابیات یا کوتاهی و بلندی آن بستگی به اهمیت موضوع و قدرت و قوّت طبع شاعر دارد .

مثال : از ظهیر فاریابی

مرا از دست هنرهای خویشتن فریاد    

که هر یکی به دگرگونه داردم نا شاد

بزرگتر از هنر در عراق عیبی نیست

زمن مپرس که این نام برتر چون افتاد ؟

تنم گداخت چو موم از غنا در این فکرت               

که آتش از چه نهادند در دل پولاد ؟

ولیک هیچم از این در عراق ثابت نیست                

تو خواه در همدان گیر و خواه در بغداد

مرا خود از هنر خویش هیچ روزی نیست               

خوشا خانه شیرین و قصه فرهاد

در این زمانه چو فریاد رس نمی بینم

مرا رسد که رسانم بر آسمان فریاد

  

رباعی :

            که آن را ترانه یا دو بیتی نیز می گویند . دو بیت است که قافیه در هر دو مصراع بیت اول و مصراع چهارم رعایت شده و بر وزن مخصوصی لاحَولَ وَ لا قُوَه اِلّا ..... باشد و آوردن قافیه در مصراع سوم اختیاری است . رباعی از اختراعات شعرای فارسی است که عرب ها نیز تقلید کرده اند . 

ای روی تو مهر عالم آرای همه                          وصل تو شب و روز تمنّای همه

گر با دگران بِه از منی ، وای برمن                      ور با همه کس همچو منی وای بر همه             « بو سعید »

دو بیتی :

             عبارت از دو بیت که در قافیه بندی با رباعی یکی ، اما در وزن با آن مختلف باشد .

مثال : بابا طاهر

دل عاشق به پیغامی بسازد

 خمار آلوده با جامی بسازد

 مرا کیفیت چشم تو کافی است

 ریاضت کش به بادامی بسازد

 قطعه :

         ابیاتی است بر یک وزن بدون مطلع مُصَرّح که از اول تا آخر همه مربوط به یکدیگر ، راجع به یک موضوع اخلاقی و حکایت شیرین یا مدح و هجو و تهنیت و تعزیت و مانند آن باشد . حداقل دو بیت و حداکثر و متداول پانزده شانزده بیت می باشد و لیکن بر حسب ضرورت تا چهل و پنجاه بیت و بیشتر نیز گفته اند .

 مثال از سعدی :

              یا وفا خود نبود در عالم

یا کسی اندر این زمانه نکرد

             کسی نیاموخت علم تیر از من              

که مرا عاقبت نشانه نکرد   

 مثنوی ( دوگانی ) :

            مثنوی که آن را مزدوج نیز می نامند نوعی از اشعار است که در وزن یکی ، اما هر بیت آن دارای قافیه مستقل باشد . چون هر بیت مستلزم دو قافیه یا هر دو مصراع آن ابیات قافیه دار است آن را مثنوی نامیده اند . تعداد ابیات آن محدود نیست و به همین علت این نوع را برای ساختن تواریخ و قصص و افسانه های طولانی به کار می برند . این نوع شعر از قرن سوم و چهارم هجری آغاز شده اما خوشترین وزن های مثنوی همان است که در نظم شاهنامه فردوسی و خمسه نظامی و مثنوی به کار رفته است.

مثال از سعدی :

یکی در نجوم اندکی دست داشت

ولی از تکبّر سری مست داشت

بر کو شیار آمد از راه دور                              

دلی بی ارادت سری پر غرور

یکی حرف در وی نیاموختی                             

خردمند از او دیده بر دوختی

بدو گفت دانای گردن فراز :                               

چو بی بهره عزم سفر کرد باز

اِنائی که پُر شد دگر چون برد ؟                          

تو خود را گمان برده ای پر خِرد

تهی آی تا پُر معانی شوی                                   ز دعوی پُری ، زان تهی می روی

تهی گرد و باز آی پر معرفت                               ز هستی در آفاق سعدی صفت

  تشبیه :

          همانندی دو چیز است یا مانند کردن چیزی به چیز دیگر یا کسی به کسی دیگر از نظر داشتن یک صفت مناسب مانند :

دانش اندر دل چون چراغ روشن است .

ارکان یا پایه های تشبیه عبارتند از :

1- مشبه ( طرف اول )                           3- وجه شبه ( طرف سوم )

2- مشبه به ( طرف دوم )                      4- ادات تشبیه ( طرف چهارم )

مشبه : چیزی یا کسی هست که قصد مانند کردن آن را به چیز یا کسی دیگر داریم .

مشبه به : چیزی یا کسی هست که مشبه ، به آن مانند می شود .

وجه شبه : ویژگی یا ویژگی های مشترک بین مشبه و مشبه به است .

ادات تشبیه : واژه هایی است که نشان دهنده پیوند شباهت است .

تشبیه بلیغ : تشبیهی است که ادات تشبیه و وجه شبه آن حذف است و بر دو نوع است .

1- اسنادی                2- اضافی

تشبیه بلیغ اسنادی تشبیهی است که در آن مشبه به ، به مشبه اسناد داده می شود .

مانند :  علم نور است  ،   تو لاله بهاری

تشبیه بلیغ اضافی تشبیهی است که در آن یکی از طرفین تشبیه به دیگری اضافه می شود و آن را اضافه تشبیهی نیز گفته اند . مانند  : قد سرو             کیمیای عشق         چراغ علم

 استعاره :

              همانند تشبیه است یا حذف یکی از طرف های اصلی تشبیه اما استعاره از تشبیه رساتر و خیال انگیزتر است . مانند :

بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایبان دارد              بهار عارضش خطی به خون ارغوان دارد

استعاره بر دو نوع است :  1- استعاره مُصرّحه         2- استعاره مکّینه

 استعاره مُصرّحه :

                     در این استعاره مشبه به ذکر می شود و با ذکر آن تمامی ارکان تشبیه ارائه می گردد  به این جهت آن را مصرّحه می گویند که به آسانی می توان به وجه شبه و مشبه دست یافت .

مانند :

 مرا در خانه مردی هست کاندر سایه قدش               فراغ از سرو بستان و شمشاد چمن دارم

  استعاره مکینه :

             مشبهی است که به همراه یکی از اجزا یا ویژگی های مشبه به می آید و این جز یا ویژگی می تواند به مشبه اضافه شود و آن را اضافه استعاره نیز نامیده اند .

مانند :  دیده عقل       گوش       طرب

 تشخیص :

              استعاره ای است که مشبه به آن انسان باشد یک تشخیص است مانند :

دیده عقل ( عقل به انسان تشبیه شده است که چشم لوازم آن است )

 مجاز : 

          بکار بردن واژه ای در غیر معنی حقیقی به شرط وجود علاقه و قرینه .

 کنایه :

        در لغت به معنی پوشیده سخن گفتن است و در اصطلاح سخنی است که دارای دور و نزدیک است .

چند مَرده حَلاج بودن ، کنایه از تا چه اندازه از عهده کار بر آمدن است .

 تفاوت کنایه با ایهام :

        در کنایه فقط معنی در نظر گرفته می شود اما در ایهام می توان هر دو معنی را منظور کرد کنایه به صورت یک عبارت است یا یک جمله اما ایهام ممکن است فقط یک کلمه باشد .

مثال برای ایهام :    

   آواز تیشه امشب از بیستون نیامد                    گویا به خواب شیرین فرهاد رفته باشد

شیرین دارای دو معنی است :  1- معشوق فرهاد      2- خواب خوش

مثال برای کنایه :

   هنوز از دهن بوی شیر آیدش                             همی رای شمشیر و قید آیدش

مصرع اول کنایه از کودک بودن و بی تجربگی است .

 جناس :

           یکسانی ، همانندی دو یا چند واژه در واج های سازنده آن ها با اختلاف در معنی و یا اختلاف در مصوت یا صامت .

اختلاف در معنی و یا اختلاف در مصوت یا صامت .

مثال : آتش است این بانگ نای و نیست باد            هر که این آتش ندارد نیست شاد

جناس تام :

        یکسانی و همانندی دو واژه در تعداد و ترتیب واج هاست .

مانند : مثال فوق و مثال زیر :

برادر که در بند خویش است ،  نه برادر ، نه خویش است

 جناس ناقص و حرکتی :

          یکسانی در صامت و اختلاف در مصوت هاست .

مانند         گُل و گِل           مَلِک  و  مُلک        اَنعام  و  اِنعام

 جناس ناقص اختلافی :

           اختلاف دو واژه در حرف اول یا وسط یا آخر

مانند : بیزار و بازار          گل نار و گل زار        خروش و خروس

 جناس ناقص افزایشی :

          اختلاف در واژه در معنی و تعداد حروف

مثال :  چمان و چمن           رنج و مرنج

 تکرار :

        تکرار یک یا چند کلمه در شعر به گونه ای که بتواند به موسیقی درونی شعر بیفزاید .

مثال : هم نظری ، هم خبری           هم قمران را قمری       هم شکراندر شکری

 مراعات نظیر :

        آوردن واژه هایی از یک مجموعه است که با هم تناسب دارند .

مانند : ارغوان جام عقیقی به سمن خواهد داد         چشم نرگس به شقایق نگران خواهد شد .

 تلمیح :

      آن است که در ضمن سخن به حکایت ، داستان ، آیات ، احادیث و وقایع تاریخی اشاره شود . تلمیح در لغت به معنی گوشه چشم اشاره کردن است .

مثال : یا رب این آتش که در جان من است       سرد کن آن سان که کردی بر خلیل     « اشاره به آیه قرآن »

  تضمین :

      آوردن آیه ، حدیث ، مصراع یا بیتی از شاعری دیگر در میان کلام

مثال : زینهار از قرین بد ، ز نهار                  و قنا ربنا عذاب النّار                    « سعدی »

 تضاد یا طباق :

        آوردن دو کلمه با معنی متضاد دو سخن برای زیبایی و لطافت آن . تضاد هم در شعر و هم در نثر به کار می رود .

مثال : گر تکبر می کنی با خواجگان سفله کن        ور تواضع می کنی با مردم درویش کن

 ایهام :

       آوردن واژه ای با حداقل دو معنی : یکی معنی دور از ذهن  ، یکی معنی نزدیک به ذهن .

مقصود گوینده و نویسنده از آوردن چنین واژه ای بیشتر معنی دور آن است و گاهی هر دو معنی .

ایهام نوعی بازی با ذهن خواننده است .

مثال :  گفتم غم تو دارم گفتا غمت سرآید       گفتم که ماه من شد گفتا اگر برآید

برآید دو معنی دارد :   1-  طلوع کند        2- امکان پذیر باشد

  

اغراق یا مبالغه :

       ادعای وجود صفتی در کسی یا چیزی به اندازه ای که محال یا بیش از حد معمول باشد .

مثال : بگذار تا بگریم چون ابر در بهاران             کز سنگ ناله خیزد روز وداع یاران


 

نوشته شده توسط گروه عمومي در ساعت موضوع | لینک ثابت